Хад чулуун дээр хүний гарын алга шиг мөр харагдвал та юу гэж бодох вэ? Харин тэр мөр нь урт сарвуутай, хэлбэр нь гаж, хэмжээ нь ч айдас төрмөөр байвал 19-р зууны хүмүүсийн хувьд хариулт бараг ойлгомжтой байжээ. Тэд үүнийг “чөтгөрийн алга” гэж хүртэл нэрлэж байсан байна.
Үнэндээ энэ нууцлаг мөрийг үлдээсэн нь домгийн амьтан биш. Шинжлэх ухаанд Chirotherium буюу хиротерий гэж нэрлэдэг, эртний мөлхөгч амьтны ул мөр аж. Сонирхолтой нь, бид энэ амьтныг яснаас нь биш, зөвхөн мөрнөөс нь л мэддэг.
Хиротерийн мөрүүд Триасын үеийн давхаргаас олддог. Энэ нь ойролцоогоор 250 сая жилийн өмнөх цаг үе гэсэн үг. Ийм мөр Европ, Хойд Америк, Өмнөд Америкаас илэрсэн байдаг. Өөрөөр хэлбэл, энэ амьтан хуурай газарт сайн дасан зохицсон, өргөн нутагт тархсан байж болзошгүй.
Анхны судлаачдыг хамгийн их төөрөгдүүлсэн зүйл нь мөрний хэлбэр байв. Таван хуруутай, бараг хүний алгантай төстэй. Гэхдээ дунд хэсгийн хуруу нь илүү хүчтэй, сарвуутай харагдана. Тиймээс энэ мөрийг удаан хугацаанд яг ямар амьтан үлдээснийг тогтоож чадалгүй маргалдсаар иржээ.
Одоо судлаачид хиротерийг псевдозухий бүлгийн төлөөлөгч байсан гэж үздэг. Энэ нь энгийнээр хэлбэл “хуурамч матар” маягийн эртний мөлхөгчдийн салбар юм. Тэд орчин үеийн матар болон шувуудтай алсын төрлийн холбоотой хувьслын шугамд багтдаг.
Хамгийн сонин нь, хиротерий нь үлэг гүрвэл ч биш, аварга хоёр нутагтан ч биш байжээ. Харин хуурай газар нэлээд итгэлтэй, магадгүй бүр хурдан хөдөлдөг мөлхөгч байсан бололтой. Мөрний бүтэц, алхалтын зай, ижил төрлийн амьтдын ул мөртэй харьцуулсан судалгаа үүнийг харуулдаг.
Гэхдээ энэ түүхийн жинхэнэ нууц эндээс эхэлнэ. Хиротерийн мөр олон олдсон ч өнөөдрийг хүртэл нэг ч яс, нэг ч бүтэн араг яс олдоогүй байна. Нэг ёсондоо энэ амьтан дэлхий дээр “би энд явж байсан” гэсэн гарын үсгээ үлдээгээд өөрөө ор мөргүй алга болсон мэт.
Ийм тохиолдол палеонтологид ховор биш ч хиротерий үнэхээр онцгой. Палеонтологи гэдэг нь эртний амьд биетийн үлдэгдэл, мөр, ул мөрийг судалдаг шинжлэх ухаан. Заримдаа яснаас илүүтэйгээр ийм мөрүүд тухайн амьтан хэрхэн явж байсан, хаана амьдарч байсан талаар илүү амьд мэдээлэл өгдөг.
Өнөөдөр хиротерийг дүрсэлсэн сэргээн босголтууд өмнөх үеийн зургуудтай харьцуулахад нэлээд өөр болсон. Учир нь шинжлэх ухаан цаг хугацааны явцад алдаа засаж, шинэ баримтаар дүр зургийг улам тодруулдаг. Ясгүй, зөвхөн мөртэй амьтны тухайд энэ ажил бүр ч хэцүү.
Нэгэнтээ “чөтгөрийн тэмдэг” гэж айдас төрүүлж байсан энэ мөр үнэндээ дэлхийн амьдралын маш эртний хуудсыг хадгалж үлдсэн ул мөр байжээ. Заримдаа өнгөрснийг яс биш, ердөө хэдхэн алхмын мөр илүү үнэнээр өгүүлдэг юм.